Words by Nery Joy Ochea • August 15, 2026

Non-fiction • Features

“Mao ni ang ingon nila, inday, nga… ang kinabuhi parang gulong — wala ta kasabot asa ta paduong.”

Adto nga pulong in waray na gud man mawara ha akon pamati nga baga-baga pa hin guba nga plaka nga sige hin pagtinukar hin usa la nga kanta. Samtang naglalakat ako pauli ha apartment nga akon temporaryo nga gin-uukyan, padayon nga nababalik ha akon huna-huna an iya mahimyang nga tawa — usa nga tawa nga daw may gintatago nga kakapoy ngan kabug-atan nga diri na kinahanglan isumat. Na-imagine ko liwat an iya kamot nga may nanggagataw nga mga ugat, marig-on nga nakakapot ha manibela samtang mahinay nga nagmamaniobra ha masamok nga kadalanan han Cebu. Bisan ha luyo han iya pakighalubilo ngan pakigtawa kaupod han iba nga mga drayber didto han usa nga terminal, may-ada ako nabati nga kahilom nga diri matatabonan han iya mga ngisi. Didto ko nasabtan nga usahay, an pinakamaupay nga mga istorya diri amo an pinakadako an tingog — kundi an mga kinabuhi nga hilom la nga nagpapadayon bisan nagtitikabug-at an dalan nga gin aagian. 

Diri na gud bag-o ha akon an Cebu. Ha kamatuoran, makapira na ako nakabalik dinhi ha naglabay nga mga tuig. Han yana nga pagtamak ko utro hine nga siyudad,  naglaum ako nga may-ada na liwat ni bag-o nga nawong — mga bag-o nga establisimyento, mga presyo nga padayon nga nagsasaka pareho han waray kataposan nga pagdalagan han panahon. Pero ha akon manggud, diri na gud malikyan nga bisan an adlaw-adlaw nga pamasahi ha tradisyonal nga dyip madadara han kabug-atan han nagtitikahitaas nga presyo han gasolina ngan han iba pa nga mga panginahanglan.

Pero… didto ako nagsayop. 

Samtang nagtikang an dyip ha pag-arangkada ngan an daguob han makina nagsagol ha aringasa han syudad, didto ko nahibaruan nga an pamasahi in nagpapabilin la gehapon — nga baga-baga ba hin diri hira apektado han krisis ha Pilipinas. Bisan an mga ruta nga hirayo na an biyahe, kinse (15) pesos la gehapon an pinakahataas nga sukot. Ha sulod han pipira la ka segundo, an akon atensyon waray na ha barya nga nakahigda ha akon palad, kundi ha tawo nga marig-on nga nakakapot ha manibela. Humuot tigda an akon dughan samtang nagsusubaybay an akon dila ngan huna-huna ha mga pakeana: Paano nira natataguyod an ira pamilya samtang nakikipagsapalaran ha kalsada ngan diri patas an sensilyo han kamahal han papliton? 

Waray ako hinngaturog hin maupay adto nga adlaw, sanglit, kinabuwasan, agod ako kinmadto ha terminal kun diin nakaparada an mga tradisyunal nga dyip. Waray alang-alang nga nagpakeana ako bahin han ira mga istorya nga waray ko gindahum nga mas halarum pa ha hukay han kakurian. 

Usa ha akon nakilala an singkwenta y kwatro (54) anyos nga driver nga igtatago ko nala ha ngaran nga Mano Domingo. Hiya in tulo na kadekada nakakapot ha manibela han sarili nga dyip nga ginpamana han iya amay. Han magtikang an akon mga pakeana, didto ko nakita an pagdalumdom han iya mga mata. 

“Naglisud mi ato sa akong asawa kay naa mi tulo ka apo nga nangiskwela pa.” May duon hin kapait ha iya pahayag. “Sa una, makapalit pa mi ug lami nga sud-an pero karon, naa’y mga higayon nga kailangan na mang hulam sa ubang tawo para makakuan.” Gintakpan niya hin tawa an iya luha nga hinay-hinay nangilid ha iya mga mata. 

Ginkantyawan pa hiya han iba nga mga kaupod ngan didto ko nakita an iya tigda nga pagtawa nga may halo man gehap hin pait, pero diri na gud sugad kahilarom an dulot han sakit. Ha iya pagsalaysay han sunod ko nga pakeana mahigayon han kun paunan-o nira ginba-budget an kakarampot nga kita ha kada adlaw, usa nga pulong an tumatak ha akon huna-huna. “Mao ni ang ingon nila, inday, nga… ang kinabuhi parang gulong — wala ta kasabot asa ta paduong.” Ginsundan pa ine niya hin tawa, diretso pasimple nga ginpahiran an tubig nga naturo tikang ha iya mga mata. 

Akon man gehap hiya ginpakeanhan kun waray ba niya plano magmaneho hin modern jeep pero sireng pa man niya, mas pipilion niya magtiis ha iya sarili nga sarakyan kesa hin may babahinan pa nga baraydan. Usa pa niya nga ginduon an matungod hin istorya han mga traditional jeep nga nagpapabilin ha Cebu — kun papabay-an nala nga tumambay ha gilid an mga sugad han iya ginda-drayban, hinay-hinay gehapon mawawara an gindak-an nga kultura han kadam-an. Sireng pa man niya, “Siyempre, tatak Pinoy jud ni. Pinoy na Pinoy.”

Ha akon pagtapos han mga pakeana, dire la an ira mga baton an akon gindara pauli  — pati man gehapon an mas hilarom nga pagsabot han kinabuhi nga ira adlaw-adlaw nga gin-aatubang. Ha luyo han tagsa nga pasada, may mga sakripisyo nga dire dayon nakikita han mga pasahero: an pag-atubang han nagtitikahitaas nga presyo han gasolina, an pagbana-bana han kakarampot nga kita, ngan an waray hunong nga panginabuhi basi la may maihaon nga mapaso nga pagkaon ha lamesa. Bisan pa hito, waray ko mabatian ha ira an pagreklamo nga puno hin kapungot o pagbasol. Lugod, an ira mga istorya nagpapakita hin pagkarawat han kamatuoran ngan han marig-on nga tinguha nga magpadayon bisan ano pa kabug-at an ira kahimtang.

Tikang hadto nga adlaw, iba na an akon paniplat ha mga dyip nga naglalabay-labay ha mga kakalsadahan han Cebu. Dire ko na la hira nakikita sugad nga mga sarakyan nga naghahatod hin mga pasahero tikang ha usa nga lugar ngadto ha lain. Ha tagsa nga pag-arangkada, nahinumdoman ko an mga kamot nga marig-on nga nakakapot ha manibela, an mga tawa nga nagtatabon han kakapoy, ngan an mga istorya nga dire dayon nababatian agtos mapakeanhan.  

Masisireng ko gud man nga asya ine an pinakadako nga akon nadiskobrehan ha akon pagbalik ha Cebu — an syudad nga padayon an pagbag-o, may mga tawo nga waray mag-iwaksi han ira bokasyon bisan diri na patas an timbangan han kinabuhi. Ngan samtang may mga drayber nga sugad kan Mano Domingo nga nagpapadayon ha kada adlaw nga pasada, magpapadayon man gihapon an istorya han tradisyonal nga dyip  — dire la sugad nga paagi hin transportasyon, kundi an pagkamainantoson, ngan paglaom han ordinaryo nga Sugbuanon. 

MAHITUNGOD HAN TAGSULAT

Hi Nery Joy Ochea usa nga parasurat nga natawo ngan nagdako ha Leyte, ha Rehiyon han Sinirangan han Kabisay-an (Eastern Visayas). Ha pagka yana, na iskwela hiya ha Biliran Province State University ha probinsiya han Biliran, samtang nagsisilbi nga administrative intern ha Singapore. Lakip han iya mga iginpublikar nga libro an Quill of Written Voices ngan Yesterday’s Written Butterflies, nga available ha United Kingdom ngan United States pinaagi han Waterstones, ngan iba pa nga partner han publisher hine.

(Waray-language biography by Nery Joy Ochea)